คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล

ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน
(Professor Dr. Amaret Bhumiratana)
นักวิทยาศาสตร์ดีเด่น สาขาเทคโนโลยีชีวภาพ ประจำปีพุทธศักราช 2535

ด้วยคณะกรรมการรางวัลนักวิทยาศาสตร์ดีเด่น ในการประชุมครั้งที่ 3/2535 เมื่อวันที่ 30 เมษายน 2535 ได้พิจารณาเห็นว่า ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน เป็นผู้ทรงคุณวุฒิ ที่มีผลงานดีเด่น ด้านเทคโนโลยีชีวภาพ สามารถสร้างสรรค์ และดำเนินงานวิจัย ที่มีคุณภาพสูงอย่างต่อเนื่องในด้าน สรีรวิทยาและพันธุศาสตร์ ของแบคทีเรียและเชื้อรา ที่มีประโยชน์ในด้านเกษตรกรรม อุตสาหกรรม และสาธารณสุข ทำให้เกิดผลงานที่มีคุณค่าสูง ทั้งในด้านวิชาการ และในด้านการประยุกต์ จึงสมควรเชิดชูเกียรติให้ประจักษ์โดยทั่วไป และเพื่อเป็นแบบอย่างให้ผู้อื่นเจริญรอยตาม

ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน อายุ 44 ปี เกิดเมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2491 ที่กรุงเทพมหานคร เป็นบุตรคนที่ 3 ในจำนวน 5 คน ของศาสตราจารย์อมร และคุณหญิงระเบียบ ภูมิรัตน สำเร็จการศึกษาระดับประถมศึกษา จากโรงเรียนปวโรฬารวิทยา ระดับมัธยมศึกษา จากโรงเรียนมัธยมแห่งเมืองเชาว์ชิวล่า มลรัฐแคลิฟอร์เนีย สหรัฐอเมริกา หลังจากนั้น ได้ศึกษาต่อในประเทศสหรัฐอเมริกา จนได้รับปริญญาตรีด้านแบคทีเรียวิทยา จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนียแห่งเมืองเดวิส เมื่อ พ.ศ. 2513 และปริญญาเอกด้านจุลชีววิทยา จากมหาวิทยาลัยมิชิแกนสเตท อีสต์แลนด์ซิง เมื่อปี พ.ศ. 2517

หลังจากสำเร็จการศึกษาแล้ว ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน ได้รับราชการเป็นอาจารย์ใน ภาควิชาจุลชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล และได้มุ่งมั่นดำเนินงานทั้งในด้านการสอนและการวิจัย มีผลงานวิชาการเป็นที่ปรากฏ และได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งทางวิชาการสูงขึ้นเป็นลำดับ จนกระทั่งได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่ง ศาสตราจารย์ เมื่อปี พ.ศ. 2533 นอกจากนั้น ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน ได้เป็นผู้ร่วมรับรางวัล ผลงานวิจัยดีเด่น จากสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ ในปี พ.ศ. 2530 และรางวัลมหิดล สาขาทั่วไป เมื่อปี พ.ศ. 2534 อีกด้วย

ผลงานวิจัยที่ดีเด่นของ ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน โดยสรุปมีอยู่สองกลุ่มด้วยกัน กลุ่มแรกเป็นด้าน การใช้ประโยชน์จากแบคทีเรีย ซึ่งผลงานหลักได้แก่ การศึกษาแบคทีเรียที่มีฤทธิ์ฆ่าแมลง โดยเฉพาะสายพันธุ์ซึ่งฆ่าหนอนแมลงศัตรูพืช และสายพันธุ์ซึ่งสามารถฆ่าแมลงพาหะนำโรค ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน ได้ศึกษาทั้งคุณสมบัติ ของผลึกสารพิษ ความสามารถที่แบคทีเรีย จะยังคงฤทธิ์อยู่ได้ ในสิ่งแวดล้อมต่าง ๆ และการผลิตแบคทีเรียเหล่านี้ ในระดับอุตสาหกรรม นับเป็นผลงานที่ได้ก่อให้เกิดความรู้ใหม่ขึ้นมามากมาย และสามารถอาจนำไปใช้ ประโยชน์สำคัญได้ ในอนาคต แต่ผลงานที่อาจจัดได้ว่าเด่นที่สุด ในงานกลุ่มนี้ ก็คือ การที่ ศาสตราจารย์ ดร.อมเรศ ภูมิรัตน และผู้ร่วมงาน สามารถถ่ายทอดยีนสารพิษ ระหว่างแบคทีเรียเหล่านี้ ทั้งในระหว่างสายพันธุ์เดียวกัน และสายพันธุ์ต่างกัน ทำให้สามารถสร้าง แบคทีเรียสายพันธุ์ใหม่ ที่มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น นอกจากนี้ ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน และผู้ร่วมงาน ยังได้ใช้ความรู้และเทคนิค ทางด้านพันธุวิศวกรรม ในการศึกษาขบวนการควบคุมการแสดงออกของยีน ตลอดจนได้ค้นพบปัจจัยสำคัญ ที่จะมีส่วนในการส่งเสริม ขบวนการถ่ายทอดยีน ซึ่งความรู้เหล่านี้ จะเป็นข้อมูลพื้นฐาน เพื่อนำไปพัฒนาสายพันธุ์แบคทีเรีย ที่เหมาะสมต่อไปได้ในอนาคต

ผลงานกลุ่มที่สองของ ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน คือ การใช้ประโยชน์จากเชื้อรา ที่สำคัญได้แก่ การแยกวิเคราะห์เชื้อราต่างๆ จากหัวเชื้อซีอิ้ว ในประเทศไทย และการผลิตเอนไซม์ต่างๆ จากเชื้อรา นอกจากงานวิจัยแล้ว ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน ยังมีบทบาทสำคัญ ในการถ่ายทอดเทคโนโลยี ในการผลิตอาหารหมัก จากถั่วเหลือง ไปยังอุตสาหกรรมขนาดย่อม โดยขบวนการฝึกอบรม และการบริการทางเทคนิคอื่นๆ

นอกเหนือจากงานด้านการวิจัย และการบริการอุตสาหกรรมแล้ว ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน ยังได้เป็นผู้สร้างรากฐานของ เทคโนโลยีชีวภาพ ในมหาวิทยาลัยมหิดล โดยได้เป็นผู้มีบทบาทสำคัญ ในการจัดตั้ง ภาควิชาเทคโนโลยีชีวภาพ ของคณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล และได้รักษาการหัวหน้าภาควิชานี้ ตั้งแต่ก่อตั้ง ในปี พ.ศ. 2532 และยังเป็น ผู้อำนวยการโครงการวิจัย และพัฒนาเทคโนโลยีชีวภาพ ของสถาบันวิจัยและพัฒนา วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยมหิดลด้วย ในระหว่างปี พ.ศ. 2532-2534 ในปัจจุบัน ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน ดำรงตำแหน่งบริหาร เป็นรองคณบดีฝ่ายวิชาการ ของคณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล นอกจากบทบาทในมหาวิทยาลัยแล้ว ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน ยังมีบทบาทสำคัญในระดับประเทศ โดยการริเริ่มให้มีการรวมตัว ของนักวิชาการด้านเทคโนโลยีชีวภาพ ทำให้มีการก่อตั้ง ชมรมเทคโนโลยีชีวภาพ แห่งประเทศไทย จนกระทั่งได้จัดตั้งเป็นสมาคมแล้วในปัจจุบัน และได้เป็นประธานชมรมนี้ มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2533

ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน เป็นผู้มีชีวิตและวิญญาณ เป็นนักวิจัยที่แท้จริง เป็นผู้อุทิศเวลาให้กับงานวิจัย อย่างสม่ำเสมอมาโดยตลอด เป็นผู้อ่อนน้อมถ่อมตน และทำงานที่เป็นประโยชน์ต่อส่วนรวม ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน เป็นผู้มีอัธยาศัยดี มีความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ เมตตากรุณา เป็นที่รักใคร่และนับถือ ของศิษย์และเพื่อนร่วมงาน และยังเป็นตัวอย่างที่ดี ของผู้ที่ประสบความสำเร็จในชีวิตการงาน

โดยเหตุที่ ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน เป็นผู้ที่เพียบพร้อมด้วยคุณวุฒิ และคุณธรรมดังกล่าว คณะกรรมการรางวัล นักวิทยาศาสตร์ดีเด่น จึงมีมติเป็นเอกฉันท์ยกย่อง ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน เป็นนักวิทยาศาสตร์ดีเด่น สาขาเทคโนโลยีชีวภาพ ประจำปีพุทธศักราช 2535

จากหนังสือ :

รางวัลนักวิทยาศาสตร์ดีเด่นประจำปี ๒๕๓๕ : ศาสตราจารย์ ดร. อมเรศ ภูมิรัตน.

[กรุงเทพฯ] : มูลนิธิส่งเสริมวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ในพระบรมราชูปถัมภ์, 2535. ISBN 974-7576-65-1

[ มหาวิทยาลัยมหิดล ][ คณะวิทยาศาสตร์ ] รางวัลเกียรติยศ

www.sc.mahidol.ac.th - ปรับปรุงครั้งล่าสุด : 9 เมษายน 2551
สงวนลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2551 คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล